Francis Halzen برنده جایزه نوبل فیزیک 2026 برای رصدخانه نوترینوی IceCube شد

به گزارش Ars Technica و Nature، جایزه نوبل فیزیک 2026 به Francis Halzen از University of Wisconsin-Madison تعلق می‌گیرد. به گفته Ars Technica، این جایزه به پاس «سهم تعیین‌کننده او در IceCube Neutrino Observatory» و کشف نوترینوهای پرانرژی تولیدشده توسط منابع اخترفیزیکی اهدا می‌شود. Halzen پیشبرنده طراحی و ساخت IceCube بود؛ آشکارسازی در قطب جنوب که از یک کیلومتر مکعب یخ جنوبگان برای ثبت نوترینوهای اعماق فضا استفاده می‌کند.

Halzen که تلفنی از ایتالیا با کنفرانس خبری در استکهلم صحبت می‌کرد، گفت: «غافلگیری بزرگی بود و پیداست که انتظارش را نداشتم» و تأکید کرد که این کار حاصل یک «همکاری بزرگ» بوده است. Danielle Norcini، فیزیکدان ذرات از Johns Hopkins University، او را چهره آینده‌نگر علمی پشت این پروژه خواند و Michael Moloney، مدیرعامل American Institute of Physics، گفت Halzen تلاشی چنددهه‌ای را رهبری کرده تا یخ جنوبگان به‌عنوان تلسکوپ نوترینو کار کند.

Halzen که در بلژیک به دنیا آمده، در سال 1988 ایجاد یک رصدخانه نوترینو در قطب جنوب را پیشنهاد کرد. Ars Technica گزارش می‌دهد که او دو پیشنهاد قبلی را با هم ادغام کرد؛ یکی که از آب به‌عنوان محیط آشکارسازی استفاده می‌کرد و دیگری که با گیرنده‌های رادیویی در جنوبگان در پی شنیدن سیگنال‌های نوترینو بود، و به این نتیجه رسید که یخ حتی بهتر عمل خواهد کرد. تیم او با آب داغ حفره‌هایی به عمق تقریباً یک کیلومتر ذوب کرد و کابل‌هایی حامل حسگرهای نوری را درون آن‌ها فرو برد. نخستین آشکارساز، AMANDA، به دلیل حباب‌هایی در لایه بالایی یخ که نور را پراکنده می‌کردند با مشکل روبه‌رو شد؛ یخ در زیر 1400 متر بسیار خالص از آب درآمد، اما AMANDA بیش از حد کوچک بود و IceCube جای آن را گرفت.

IceCube در سال 2011 به کار افتاد. 5,160 حسگر نوری آن روی 86 کابل در یخ آویزان‌اند و نور آبی و فرابنفشی را که هنگام برخورد یک نوترینوی گذرا با هسته اتم گسیل می‌شود، دریافت می‌کنند. Halzen گفت تنها دو سال طول کشید تا نشان داده شود که آشکارساز می‌تواند نوترینوهایی از فراسوی جو را ببیند. در سال 2014 این آشکارساز سه نوترینو با انرژی رکورد ثبت کرد که Bert، Ernie و Big Bird لقب گرفتند. در سال 2017 برای نخستین بار یک نوترینوی پرانرژی تا منبعی مشخص ردیابی شد: بلازار TXS 0506+056؛ Nature این را نخستین کشف چندپیام‌رسانِ IceCube توصیف می‌کند. در سال 2022، تیم پس از تحلیل ده سال داده، از مازاد 79 نوترینو خبر داد که کهکشان فعال Messier 77 را به نامزدی قوی برای منبع نوترینو تبدیل کرد.

این رصدخانه همچنان در حال گسترش است. Ars Technica گزارش می‌دهد که ارتقایی که در فوریه به پایان رسید، پنج رشته حسگر را نزدیک مرکز پایینی آرایه، همراه با 600 حسگر نوری جدید و ابزارهای کالیبراسیون، اضافه کرد و National Science Foundation ماه گذشته 53 میلیون دلار برای ادامه کار آن در پنج سال آینده تعهد کرد. Halzen گفت نتایج تاکنون همچنان با فیزیک نوترینوی مدل استاندارد سازگار است، مدلی که او دوست دارد شکسته شدنش را ببیند، و به شوخی گفت امیدوار است این جایزه به تصویب پیشنهادی که روی آن کار می‌کند کمک کند.