Ο Francis Halzen κερδίζει το Βραβείο Nobel Φυσικής 2026 για το παρατηρητήριο νετρίνων IceCube

Το Βραβείο Nobel Φυσικής 2026 απονέμεται στον Francis Halzen του University of Wisconsin-Madison, όπως αναφέρουν τα Ars Technica και Nature. Σύμφωνα με το Ars Technica, το βραβείο αναγνωρίζει τις «καθοριστικές συνεισφορές του στο IceCube Neutrino Observatory» και την ανακάλυψη νετρίνων υψηλής ενέργειας που παράγονται από αστροφυσικές πηγές. Ο Halzen προώθησε τον σχεδιασμό και την κατασκευή του IceCube, ενός ανιχνευτή στον Νότιο Πόλο που χρησιμοποιεί ένα κυβικό χιλιόμετρο πάγου της Ανταρκτικής για να καταγράφει νετρίνα από το βαθύ διάστημα.

Μιλώντας τηλεφωνικά από την Ιταλία στη συνέντευξη Τύπου στη Στοκχόλμη, ο Halzen είπε: «Ήταν μεγάλη έκπληξη και προφανώς δεν το περίμενα», και τόνισε ότι το έργο προήλθε από μια «μεγάλη συνεργασία». Η φυσικός σωματιδίων Danielle Norcini του Johns Hopkins University τον χαρακτήρισε ως τον επιστημονικό οραματιστή πίσω από το έργο, ενώ ο CEO του American Institute of Physics, Michael Moloney, δήλωσε ότι ο Halzen ηγήθηκε μιας προσπάθειας δεκαετιών ώστε ο πάγος της Ανταρκτικής να λειτουργήσει ως τηλεσκόπιο νετρίνων.

Ο γεννημένος στο Βέλγιο Halzen πρότεινε το 1988 ένα παρατηρητήριο νετρίνων στον Νότιο Πόλο. Το Ars Technica αναφέρει ότι συνδύασε δύο προγενέστερες προτάσεις, μία που χρησιμοποιούσε το νερό ως μέσο ανίχνευσης και μία που αφουγκραζόταν σήματα νετρίνων στην Ανταρκτική με ραδιοδέκτες, και κατέληξε ότι ο πάγος θα λειτουργούσε ακόμη καλύτερα. Η ομάδα του έλιωσε με ζεστό νερό τρύπες βάθους περίπου ενός χιλιομέτρου και κατέβασε μέσα σε αυτές καλώδια με αισθητήρες φωτός. Ένας πρώτος ανιχνευτής, ο AMANDA, δυσκολεύτηκε από φυσαλίδες στον ανώτερο πάγο που σκέδαζαν το φως· ο πάγος αποδείχθηκε πολύ καθαρός κάτω από τα 1400 μέτρα, όμως ο AMANDA ήταν πολύ μικρός και τη θέση του πήρε το IceCube.

Το IceCube άρχισε να λειτουργεί το 2011. Οι 5160 αισθητήρες φωτός του κρέμονται από 86 καλώδια μέσα στον πάγο και ανιχνεύουν το μπλε και υπεριώδες φως που εκπέμπεται όταν ένα διερχόμενο νετρίνο προσκρούει σε έναν ατομικό πυρήνα. Ο Halzen είπε ότι χρειάστηκαν μόνο δύο χρόνια για να αποδειχθεί ότι ο ανιχνευτής μπορούσε να βλέπει νετρίνα από πέρα από την ατμόσφαιρα. Το 2014 κατέγραψε τρία νετρίνα ρεκόρ ενέργειας, με τα παρατσούκλια Bert, Ernie και Big Bird. Το 2017 ένα νετρίνο υψηλής ενέργειας εντοπίστηκε για πρώτη φορά σε συγκεκριμένη πηγή, το blazar TXS 0506+056· το Nature το περιγράφει ως την πρώτη ανακάλυψη πολλαπλών αγγελιοφόρων του IceCube. Το 2022, μετά από ανάλυση δέκα ετών δεδομένων, η ομάδα ανέφερε περίσσεια 79 νετρίνων που έκανε τον ενεργό γαλαξία Messier 77 ισχυρό υποψήφιο πηγής νετρίνων.

Το παρατηρητήριο συνεχίζει να επεκτείνεται. Το Ars Technica αναφέρει ότι μια αναβάθμιση που ολοκληρώθηκε τον Φεβρουάριο πρόσθεσε πέντε σειρές αισθητήρων κοντά στο κάτω κέντρο της διάταξης, μαζί με 600 νέους αισθητήρες φωτός και όργανα βαθμονόμησης, και ότι το National Science Foundation δέσμευσε τον περασμένο μήνα 53 εκατομμύρια δολάρια για να διατηρηθεί σε λειτουργία τα επόμενα πέντε χρόνια. Ο Halzen είπε ότι τα μέχρι τώρα αποτελέσματα εξακολουθούν να συμφωνούν με τη φυσική νετρίνων του Καθιερωμένου Προτύπου, την οποία θα ήθελε να δει να καταρρίπτεται, και αστειεύτηκε ότι ελπίζει πως το βραβείο θα βοηθήσει να εγκριθεί μια πρόταση στην οποία εργάζεται.