Francis Halzen, IceCube nötrino gözlemevi için 2026 Nobel Fizik Ödülü'nü kazandı

Ars Technica ve Nature'ın haberine göre 2026 Nobel Fizik Ödülü, University of Wisconsin-Madison'dan Francis Halzen'e verildi. Ars Technica'ya göre ödül, onun “IceCube Nötrino Gözlemevi'ne yaptığı belirleyici katkıları” ve astrofiziksel kaynakların ürettiği yüksek enerjili nötrinoların keşfini onurlandırıyor. Halzen, derin uzaydan gelen nötrinoları kaydetmek için bir kilometreküp Antarktika buzunu kullanan Güney Kutbu'ndaki dedektör IceCube'un tasarımına ve inşasına öncülük etti.

İtalya'dan telefonla Stockholm'deki basın toplantısına katılan Halzen, “Büyük bir sürpriz oldu ve açıkçası bunu beklemiyordum” dedi ve çalışmanın “büyük bir iş birliğinden” çıktığını vurguladı. Johns Hopkins University'den parçacık fizikçisi Danielle Norcini onu projenin arkasındaki bilimsel vizyoner olarak nitelendirdi; American Institute of Physics CEO'su Michael Moloney ise Halzen'in Antarktika buzunu bir nötrino teleskobu olarak çalıştırmak için onlarca yıl süren bir çabaya öncülük ettiğini söyledi.

Belçika doğumlu Halzen, 1988'de Güney Kutbu'nda bir nötrino gözlemevi kurulmasını önerdi. Ars Technica'nın aktardığına göre Halzen, biri tespit ortamı olarak suyu kullanan, diğeri Antarktika'da radyo alıcılarıyla nötrino sinyallerini dinleyen daha önceki iki öneriyi birleştirdi ve buzun daha da iyi sonuç vereceği sonucuna vardı. Ekibi, sıcak suyla yaklaşık bir kilometre derinliğinde delikler eritti ve bu deliklere ışık sensörleri taşıyan kablolar indirdi. İlk dedektör AMANDA, üst buz katmanlarında ışığı saçan kabarcıklar nedeniyle zorlandı; buz 1400 metrenin altında çok saf çıktı, ancak AMANDA çok küçüktü ve yerini IceCube aldı.

IceCube 2011'de çalışmaya başladı. Buzun içinde 86 kabloya asılı 5.160 ışık sensörü, geçen bir nötrino bir atom çekirdeğine çarptığında yayılan mavi ve morötesi ışığı algılıyor. Halzen, dedektörün atmosferin ötesinden gelen nötrinoları görebildiğini göstermenin yalnızca iki yıl sürdüğünü söyledi. 2014'te dedektör, Bert, Ernie ve Big Bird lakaplı rekor enerjili üç nötrino kaydetti. 2017'de yüksek enerjili bir nötrino ilk kez belirli bir kaynağa, blazar TXS 0506+056'ya kadar izlendi; Nature bunu IceCube'un ilk çoklu haberci keşfi olarak tanımlıyor. 2022'de ekip, on yıllık veriyi analiz ettikten sonra, aktif galaksi Messier 77'yi güçlü bir nötrino kaynağı adayı yapan 79 nötrinoluk bir fazlalık bildirdi.

Gözlemevi büyümeye devam ediyor. Ars Technica'nın aktardığına göre şubatta tamamlanan bir yükseltme, dizinin alt orta kısmına yakın beş sensör dizisi ile birlikte 600 yeni ışık sensörü ve kalibrasyon cihazları ekledi; National Science Foundation da geçen ay gözlemevinin önümüzdeki beş yıl boyunca çalışmaya devam etmesi için 53 milyon dolar ayırdı. Halzen, şimdiye kadarki sonuçların hâlâ Standart Model nötrino fiziğine uyduğunu, bunun bozulduğunu görmek istediğini söyledi ve ödülün üzerinde çalıştığı bir önerinin onaylanmasına yardımcı olmasını umduğunu esprili bir dille ifade etti.