2026 Nobel Kimya Ödülü, tek elli moleküllerin nasıl ortaya çıkabildiğine dair çalışmalarıyla Kagan ve Soai'ye verildi

İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi 7 Ekim'de, 2026 Nobel Kimya Ödülü'nün Fransa'daki Paris-Sud Üniversitesi'nden Henri B. Kagan ile Japonya'daki Tokyo Bilim Üniversitesi'nden Kenso Soai'ye verildiğini duyurdu. Akademi, ikiliyi asimetrik organik sentezde doğrusal olmayan etkileri ve otokatalizi keşfetmeleri nedeniyle ödüllendirdiğini belirtiyor ve ikilinin eski bir bilmeceye yanıt bulduğunu söylüyor: Kimya, bir molekülün birbirinin ayna görüntüsü olan iki formundan yalnızca birini nasıl tercih eder hâle gelebilir? 1930'da Boulogne-Billancourt'ta doğan Kagan, o zamanki adıyla Paris-Sud Üniversitesi'nde emeritus profesör; 1950'de Hiroşima'da doğan Soai ise Tokyo Bilim Üniversitesi'nde emeritus profesör. 12 milyon İsveç kronluk ödül ikisi arasında eşit olarak paylaştırılacak. Nature'ın aktardığına göre Soai, telefon geldiğinde evinin yakınında alışveriş yapıyordu.

Aralarında amino asitlerin de bulunduğu pek çok molekül, tıpkı sol ve sağ el gibi birbirinin ayna görüntüsü olan iki versiyonda bulunur. Ancak canlı organizmalar bu ikisinden yalnızca birini kullanır; kimyacılar bu özelliğe homokiralite adını veriyor. Akademi, terimin Yunanca “aynı” ve “el” anlamına gelen sözcüklerden türediğini belirtiyor. Akademi'ye göre kimyacılar her iki formu da verebilen tepkimeler yürüttüklerinde, deney tüplerinde her seferinde iki formdan eşit miktarlar elde ediliyordu. Akademi'nin açıkladığına göre bu durum teoride olduğu kadar pratikte de önemliydi; çünkü ilaçlar gibi canlılar üzerinde etki göstermesi amaçlanan moleküllerde iki formdan yalnızca biri istenen etkiyi gösterir. Nature bir örnek veriyor: DNA molekülü sağ elli bir forma sahipken canlılarda bulunan amino asitler sol ellidir.

Akademi'ye göre Kagan, ilk belirleyici ilerlemeyi 1986'da kimyasal tepkimeleri yönlendirmenin yeni bir yoluyla kaydetti; bu yöntem, ayna görüntülerinden birinin, kimyacıların mümkün sandığından daha büyük bir fazlasını elde etmesini sağladı. Nature bunu, bir katalizörün kiralitesindeki hafif bir dengesizliğin ürünlerde büyütülebileceğini gösteren bir sonuç olarak tanımlıyor. Soai bu temel üzerine inşa etti. Akademi'ye göre 1995 tarihli önemli bir yayın, Soai'nin homokiral olma potansiyeline sahip ilk tepkimeyi nasıl tasarladığını anlatıyordu ve Soai 2003'te iki ayna görüntüsünden yalnızca birinin oluştuğu bir tepkime sundu; Akademi, bunu daha önce yaşamın kendisinden başka hiçbir şeyin başaramadığını belirtiyor. Nature'ın aktardığına göre Soai'nin 1995 deneyinde tepkimenin ürünü kendi katalizörü işlevi gördü ve bir formun başlangıçtaki yalnızca %2'lik fazlası %87'ye yükseldi.

Nature, çalışmayı daha uzun bir araştırma çizgisine yerleştiriyor. Dergi, Bristol Üniversitesi'nden kuramsal fizikçi Charles Frank'in 1953'te, kendi kiral katalizörünü üretebilen bir tepkimenin kendi kendini güçlendireceğini ve ayna görüntülerinden birinin baskın çıkmasını sağlayacağını öne sürdüğünü hatırlatıyor. 2001 Nobel Kimya Ödülü sahipleri William Knowles, Ryoji Noyori ve Barry Sharpless, tepkimeleri bir molekülün tek bir versiyonuna doğru yönlendirmek için kiral katalizörler kullanmıştı; Nature'a göre Kagan ve Soai, kendi kiral katalizörlerini üreten tepkimeler tasarlayarak bir adım daha ileri gitti ve Frank'in fikrini uygulamaya döktü. Bristol'dan organik kimyacı Jonathan Clayden, Nature'a Kagan'ın ilkeyi gösterdiğini, Soai tepkimesinin ise ilk gerçek örneği sunduğunu söyledi. Nobel Kimya Komitesi Başkanı Heiner Linke, ödül sahiplerinin “bir asırdan daha eski bir kimyasal gizemi” çözdüğünü söyledi.

Nature'ın görüşlerine yer verdiği araştırmacılar, çalışmada yaşamın kökeniyle bağlantılar da görüyor. Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü'nde prebiyotik kimya araştırmacısı olan Furkan Öztürk, Nature'a çalışmanın, amino asitler ve nükleik asitler gibi biyolojik moleküllerin neden genellikle tek bir kiral formda bulunduğunu açıklamaya çalışanlardan geniş ilgi gördüğünü söyledi. Öztürk, Soai tepkimesinin erken Dünya ile pek bağdaşmayan koşullara ve reaktiflere bağlı olduğu konusunda uyarıyor ve özellikle tepkimenin suda gerçekleşemeyeceğine dikkat çekiyor; ancak temel ilkelerinin hâlâ öğretecek çok şeyi olduğuna inanıyor. Oxford'dan sentetik kimyacı Stephen Fletcher ise Nature'a, ödülün tepkimenin biyolojik önemini ortaya koyma çabalarını yeniden canlandırabileceğini düşündüğünü söyledi.